Geschreven door mr. W.S. Santema
Leestijd: 6 minuten
Erfenis aanvaarden of verwerpen
Wanneer u als erfgenaam wordt aangewezen, via een testament of volgens de wet, heeft u een keus: u kunt de erfenis zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden of verwerpen. Die keuze heeft juridische en financiële gevolgen.
Welke keuzes heeft u als erfgenaam?
Als erfgenaam heeft u drie mogelijkheden om met de erfenis om te gaan:
- zuiver aanvaarden,
- beneficiair aanvaarden of
- verwerpen.
Zuiver aanvaarden betekent dat u de erfenis volledig aanvaardt. Als erfgenaam gaan alle bezittingen, rechten en plichten van de overledene op u (en uw eventuele mede-erfgenamen) over, inclusief eventuele schulden. In juridische termen heet dit ook wel saisine. U neemt dan de volledige positie van de overledene over.
Als er meer schulden dan baten in de nalatenschap zijn, bent u met uw privévermogen aansprakelijk. U kunt dus mede opdraaien voor openstaande schulden van de overledene.
Zuivere aanvaarding kan op twee verschillende manieren tot stand komen. U kunt daar uitdrukkelijk voor kiezen door middel van een verklaring van zuivere aanvaarding. Meestal wordt dit door een notaris vastgelegd in een verklaring van erfrecht.
Zuivere aanvaarding kan ook stilzwijgend ontstaan, bijvoorbeeld als u zich als erfgenaam gedraagt door spullen te verkopen, schulden te betalen of de woning van de overledene te ontruimen. Sinds 1 september 2016 geldt een wettelijke regeling die erfgenamen meer bescherming biedt tegen onbedoelde zuivere aanvaarding. Toch blijft voorzichtigheid geboden. Wie zich gedraagt als heer en meester over goederen uit de nalatenschap, kan alsnog worden geacht zuiver te hebben aanvaard.
Beneficiair aanvaarden betekent dat u de erfenis onder voorwaarden aanvaardt. Dit wordt ook wel aanvaarden onder voorbehoud genoemd. U wordt wel erfgenaam, maar u bent niet persoonlijk aansprakelijk voor schulden uit de nalatenschap zolang de schulden groter zijn dan de baten. In feite wordt er een scheiding aangebracht tussen de erfenis en uw privévermogen. Beneficiair aanvaarden gebeurt via een officiële verklaring bij de griffie van de rechtbank. Hier zijn griffiekosten aan verbonden. Daarna moet de wettelijke vereffeningsprocedure worden gevolgd. Dat betekent dat de schulden van de nalatenschap volgens vaste regels moeten worden afgewikkeld voordat erfgenamen kunnen verdelen. Als niet duidelijk is of de nalatenschap positief of negatief is, wordt beneficiaire aanvaarding vaak gekozen om het privévermogen te beschermen tegen onverwachte schulden.
Verwerpen betekent dat u de erfenis volledig weigert. Dit wordt ook wel het verwerpen van de nalatenschap genoemd. U wordt dan geacht nooit erfgenaam te zijn geweest. U krijgt niets uit de nalatenschap en bent ook niet aansprakelijk voor eventuele schulden. Uw erfdeel gaat automatisch naar de volgende erfgenaam in de lijn, volgens de wet of het testament. Verwerpen gebeurt altijd via een officiële verklaring bij de griffie van de rechtbank. Dit kan niet mondeling of via e-mail. U moet een formulier invullen en daarvoor gelden griffiekosten. Verwerpen is een definitieve keuze. U kunt dit niet zomaar terugdraaien. Uw aandeel in de nalatenschap schuift daarna door naar de eerstvolgende erfgenaam die daarvoor in aanmerking komt. Dit hangt af van de specifieke situatie en van de vraag of er een testament is opgesteld.
De juridische en financiële gevolgen van deze drie keuzes hangen af van de omvang van de nalatenschap en van de vraag of er schulden zijn of kunnen zijn.
Kan een keuze later nog worden gewijzigd?
Een gemaakte keuze om een erfenis zuiver te aanvaarden, beneficiair te aanvaarden of te verwerpen, is in beginsel onherroepelijk. Dat betekent dat u na een zuivere aanvaarding niet alsnog kunt verwerpen of beneficiair aanvaarden. Na een verwerping kunt u niet alsnog (mede) erfgenaam worden.
Alleen in uitzonderlijke situaties is het mogelijk om een gemaakte keuze te wijzigen. Sinds de wetswijziging van 1 september 2016 bestaat een speciale regeling voor onverwachte schulden. Als later blijkt dat de overledene veel meer schulden had dan verwacht, kan de kantonrechter in bepaalde gevallen toestemming geven om een zuivere aanvaarding alsnog om te zetten in een beneficiaire aanvaarding. Daarbij geldt een strenge toets. U moet aannemelijk maken dat de schuld niet te voorzien was.
Een erfgenaam maakt geen keuze, wat nu?
Als een erfgenaam geen keuze maakt, kan dat de afwikkeling van de nalatenschap vertragen. Zolang onduidelijk blijft of iemand aanvaardt of verwerpt, kan de verdere afwikkeling van de nalatenschap stil komen te liggen.
In dat geval kan aan de kantonrechter worden gevraagd om de erfgenaam een termijn te geven waarbinnen alsnog een keuze moet worden gemaakt.
Laat de erfgenaam die termijn verlopen, dan kan hij of zij van rechtswege worden geacht de nalatenschap zuiver te hebben aanvaard.
Wat als één erfgenaam al beneficiair aanvaardt?
Het kan voorkomen dat één erfgenaam beneficiair aanvaardt terwijl andere erfgenamen nog geen keuze hebben gemaakt.
Als die beneficiaire aanvaarding schriftelijk aan de andere erfgenamen wordt meegedeeld, gaat voor hen een termijn lopen van drie maanden. De andere erfgenamen hebben vanaf dat moment drie maanden de tijd om alsnog zelf een andere keuze te maken, dus zuiver aanvaarden of verwerpen. Als zij dat niet doen, worden zij geacht ook beneficiair te hebben aanvaard.
Wat gebeurt er met mijn erfdeel als ik verwerp?
Wie een erfenis verwerpt, wordt juridisch geacht nooit erfgenaam te zijn geweest. Het erfdeel gaat dan over op de eerstvolgende erfgenaam volgens de wet of het testament.
Dat kan een familielid zijn dat volgens de erfopvolging volgt (dit heet plaatsvervulling), of iemand die in een testament als vervangend erfgenaam is aangewezen.
Waar het erfdeel precies terechtkomt, hangt af van de omstandigheden: is er wel of geen testament gemaakt en wat is de inhoud van dat testament.
Onverwachte schulden, wat zegt de wet?
Als u eerst zuiver hebt aanvaard en later blijkt dat de overledene veel meer schulden had dan verwacht, kan de kantonrechter in bepaalde gevallen toestemming geven om alsnog beneficiair te aanvaarden.
Daarvoor is wel nodig dat aannemelijk wordt gemaakt dat het gaat om een “onverwachte schuld”. Aangetoond moet worden dat de schuld niet bekend was op het moment van aanvaarding en ook dat de schuld op het moment van aanvaarding niet te voorzien was. Anders gezegd: als u niet bekend was met het bestaan van de schuld maar u daarvan wel had kunnen weten (bijvoorbeeld door eerst onderzoek te doen) zal de kantonrechter de gevraagde toestemming af kunnen wijzen.
De hoofdregel blijft dat een keuze definitief is. Alleen bij bijzondere, onvoorzienbare omstandigheden kan daarvan worden afgeweken.
Verder lezen over erfrecht: